HACI BAYRÂM-I VELÎ’NİN HAYATI
(753/1352 - 833/1430)
Tarîkat ehlinin dilinde ‘Pîr’ ismiyle anılan ve Bayrâmiyye tarîkatı kurucusu olan Hacı Bayram Velî,753/1352-53 tarihinde Ankara’nın Çubuksuyu kenarında ‘Solfasol-Zü’l-Fadl’ köyünde dünyaya geldi.
İsmi Nûman ise de, mürşidi olan Ebû Hâmid Aksarâyî (Somuncu Baba) ile buluşmaları bir kurban bayramına rastladığı için, şeyhi tarafından kendisine Bayram
ismi verilmiştir. Babası Koyinlica Ahmed isimli bir zattır. Üç oğlundan en büyüğünün adı Hacı Bayram, ortancası Safiyyüddin, küçüğü Abdal Musa’dır.1 Devrinin gerektirdiği ilimleri öğrendikten sonra Ankara’da Melike Hatun tarafından yaptırılan Kara Medrese’ye müderris oldu.2 Lâmiî Çelebi onun çok etkili olan sohbetinin bereketi sayesinde birçok kimsenin yüce mertebelere vâsıl olduğunu ifâde eder. Mecdî, Lâmiî ve Taşköprüzâde’deki bilgiye ek olarak Hacı Bayram’ın Ankara’da Melike Hatun’un yaptırdığı Kara Medrese’de müderris iken burayı terk edip, Somuncu Baba’ya intisap ettiğini söyler.3
Himmet Efendi Hacı Bayram’ın küçüklüğünü anlatırken şöyle der:
O mâderzâde şeyh ü pîr-i kâmil
Yedi yaşında derler oldu vâsıl
Hacı Bayram, bu ifâdelere göre, küçük yaşta iken, olgunluğa nâil olmuştur. Ankara’mızın mânevî mimarı Hacı Bayram Velî, gençlik yılları boyunca ciddi bir medrese eğitimi almıştır. O, bu dönemde, Tefsir, Fıkıh, Hadis, Tasavvuf, Matematik, Astronomi, Felsefe, Arapça, Farsça, Edebiyat gibi çeşitli dersleri okumuş ve icâzet almıştır. Hacı Bayram Velî, medrese öğretiminden sonra, öğretmenlik hayatına geçer. Mü’minzâde Ahmed Hasîb-i Üsküdârî Efendi bir şiirinde bu hususu anlatırken şöyle der:
Müderris oldu kendi şehrine neşr-i ulûm etti
Efâzıl içre ber-ter oldığında şöhret ü şânı
Mânâsı:
Kendi şehri Ankara’da, bir medresede müderris oldu ve ilim yaydı. Fazîletli kişiler arasında şöhret ve şânı yüksek olduğunda talebelere dersler verdi.4
Kısa bir süre sonra bu görevden çekilerek, tasavvuf yolunu benimsedi.5 Mehmed Ali Aynî’ye göre, Hacı Bayram’ın tasavvufa yönelmesinin sebepleri arasında,
O’nun gönül dünyası ve talebi yanı sıra, yaşadığı devrin içtimâî, ahlâkî ve siyâsî çalkantıları da vardır.6 Ebû Hâmid Hâmidüddin Aksarâyî’nin meşrebi kendi
rûhuna ve düşüncelerine çok uygun düştüğünden, O’nun tarîkatına girdi ve ölünceye kadar da yanından ayrılmadı.7 Mecdî’nin, “Tarîkat mensûbu güvenilir kişilerden rivâyet edilmiştir.” kaydıyla naklettiğine göre Somuncu Baba, Şeyh Şücâüddin Karamanî’ye, “Ankara’da Hacı Bayram adlı bir müderris vardır, onu buraya dâvet et” diyerek kendisini Ankara’ya göndermiş, emri yerine getiren Şeyh Şücaüddin, Hacı Bayram ile birlikte Kayseri’ye gitmiştir. Şeyh Hâmid, zâhir ulemâsının ve bâtın erbâbının ölülerinin mertebelerini kendisine gösterip hangisini tercih ettiğini sormuş, Hacı Bayram da bâtın erbâbının hallerini tercih ettiğini söyleyerek müderrislikten ayrılıp tasavvuf yoluna intisap etmiştir. (Şekâik Tercümesi, 77)8 Onu tasavvufa iten, Hakk’a duyduğu saf sevginin son derece yüksek oluşudur. Bu özellik insanlarda çoğunlukla doğuştandır. Zîra aşk, başlıbaşına bir yetenek işidir. Bu yetenek doğuştan gelmişse, tasavvufî olgunluk yolu böyleleri için câzip bir alandır. Eskiden şeyhler, tarîkatlarına girmek isteyen derviş adaylarına “Oğlum! Hayatta hiç bir kıza âşık oldun mu? diye sorarlardı. Bu soruya olumsuz olarak cevap verenler, tarîkata giremezlermiş. Gerçekten de Mevlâ’yı sevebilmek için, mecâzî olan Leylâ sevgisine tutulmak gerekir.
Onu tasavvufî hayata iten ikinci faktör, yaşadığı devrin bozukluklarıdır. Gerçekten o devirde, hâkimlere kadar bulaşan eğlence, içki ve rüşvet hastalığı söz konusu idi. Hacı Bayram’ın talebesi ve halîfesi Eşrefoğlu Rûmî Hazretleri de “Müzekki’n Nüfûs” adlı eserinde o dönemin sosyal bozukluklarına sık sık işaret etmektedir.
Hatta yönetimden kaynaklanan bu bozukluğa içerleyen Molla Fenârî, Bursa’yı terkedip Konya’ya yerleşmiştir. Hacı Bayram Velî selîm fıtrat sahibi olduğu
için bozukluklara tahammül edememiş, mânevî huzur kaynağı olarak tasavvufî olgunlaşma yolunu seçmiştir.9 Mehmed Ali Aynî, Hacı Bayram’ın bu meslekten ayrılışının sebebini, tasavvuf neş’esinin kendisine birtakım değişiklikler meydana getirmiş olmasından doğduğunu ileri sürerek, Gazzâlî ve Câmî’ye vatanlarını ve vazifelerini terk ettiren bir benzerliğin bulunduğunu ileri sürüyor. 10
Hacı Bayram’a ‘Hacı Paşa’, ‘Şeyh Hacı Paşa’ da denildiğini kaynaklarda görüyoruz. Hacı Bayram bir süre Bursa’da ikamet etmiş, burada Somuncu Baba (Ebû
Hâmid) ve Emîr Buharî (Emîr Sultan) ile yakın dostlukta bulunmuştur.11 Bunlar içinde mânen üstün olan kişi, Ebû Hâmid Hazretleri’dir. 1429 senesinde vefat eden Emîr Sultan’ın cenazesini yıkama, namazını kıldırma görevini Hacı Bayram Velî Hazretleri yapmıştır.12
Hacı Bayram Velî, bilâhare Şam ve Hicaz’a gitmiş, haccı edâ ettikten sonra Aksaray’a yerleşmiştir. Bir süre sonra tekrar Ankara’ya dönmüş, burada kendi
adı ile bilinen tarîkatını kurmuştur. Bayramîlik; Halvetîlik ve Nakşibendîlik tarîkatlarının bir araya getirilmesi olarak kabul edilir.13
Hacı Bayram Velî, şeyhinin vefâtına kadar onun hizmetinde bulundu. “Tıbyânü’l-Vesâil”de Ebû Hâmid’in Şam şehrinde Bâyezid Zâviye’sinde bazı şeyhlerden
tarîkat feyzi aldığı, daha sonra İran’da Tebriz yakınlarındaki Huy kasabasına giderek, orada Hoca Alâeddin Erdebilî’ye intisap ettiği, bilâhare Anadolu’ya irşad vazifesiyle gönderildiği, bir ara Bursa’da imâmet ettiği rivâyet edilmektedir.14
Anadolu’da siyâsî otorite boşluğunun yaşandığı ve halkın büyük sıkıntılar içinde bulunduğu Fetret döneminde Ankara’ya dönen Hacı Bayram’ın kaynaklarda
bu yıllardaki faaliyetlerine ışık tutacak bilgi yoktur. Ancak mürşidi Somuncu Baba’nın yanından ayrılırken, “Sultanım, ne amel üzere olalım, sanat bilmem ne işleyelim?” deyince, “Ekin ek, burçak ek” cevabını alması ve “Ankara’ya varıp burçak ekmesi” (Erünsal,Ekrem Hakkı Ayverdi Hatıra Kitabı, s. 302), Ankara’ya dönünce tekke ve zâviye inşa etmeyip çiftçilikle meşgul olduğunu göstermektedir.15 Bilindiği gibi, tasavvufta tembelliğe, başkasının sırtından hayat sürdürmeye yer yoktur. Tarihte hemen her gerçek sûfînin bir mesleği vardır. Mesela Ali Hemezânî takke örüp satarak; Emîr Sultan, zengin çocuklarına özel dersler vererek; Hacı Bayram bizzat yaşlı halinde tarlada çalışarak; Akşemseddin doktorluk yaparak geçimlerini sağlamışlardır.16 Bu yıllarda Hacı Bayram Velî Hazretleri’nin mânevî şahsiyetinin insanları giderek etkilemeye başladığı ve çevresinde bir derviş grubu oluştuğu söylenebilir.
Somuncu Baba’nın vefâtı ve ertesi yıl Çelebi Mehmed’in Osmanlı tahtına geçişinin ardından bu etki daha da genişlemiş, II. Murad devrinde devleti rahatsız
edecek kadar büyük boyutlara ulaşmış olmalıdır. XVII. yüzyıl müelliflerinden Sarı Abdullah Efendi, Hacı Bayram’ın halkı dalâlete sevkettiği, saltanat dâvâsına kalkışma ihtimali bulunduğu ileri sürülerek, padişaha şikâyet edildiğini söyler (Semerâtü’l-fuâd, s. 235). Hacı Bayram’ın, II. Murad’ın tahta geçişinden bir yıl önce aynı gerekçe ile idam edilen Şeyh Bedreddin Simâvî ile Konya’da buluşarak birlikte halvete giren Somuncu Baba’nın halîfesi olması (Halil b. İsmail, s. 87), bu şikâyetin gerçek sebebi kabul edilebilir.
Hacı Bayram’ın II. Murad tarafından o dönemde devletin merkezi olan Edirne’ye çağırılmasıyla sonlanan bu olayı menkıbevî tarzda geniş olarak anlatan Sarı
Abdullah Efendi (Semerâtü’l-fuâd, s. 235-240) bunun hangi tarihte meydana geldiği konusunda bilgi vermez. Bir saray çavuşu Hacı Bayram’ı Edirne’ye getirmesi, muhalefet ederse tutuklanması tembih edilerek Ankara’ya gönderilmiş, çavuş Ankara yakınlarına geldiğinde Hacı Bayram atına binerek çavuşu karşılamaya çıkmış, ona nereye gittiğini sormuş, çavuş, “Hacı Bayram derler bir müddeî varmış, bazı fesadı sultana arz olunduğundan onu Edirne’ye götürmeye geldim” deyince, Hacı Bayram çavuşa aradığı kişinin kendi olduğunu söylemiş, bu sırada onun mübârek yüzünde “nûr-ı Muhammedî”yi temâşâ eden çavuş yaptığının büyük bir küstahlık olduğunu anlayarak kendisinden özür dilemiştir. Hacı Bayram çavuşla birlikte Edirne’ye giderken, Gelibolu’da Muhammediyye” müellifi Yazıcızâde Mehmed kendisine intisap etmiştir. 17 Sultan II. Murad, Hacı Bayram Velî Hazretleri’ni görünce, içinde ona karşı bir saygı ve sevgi hissi zuhur eder. Bu medreseli şeyh, gönüller sultanı, biiznillah padişahı ilk anda etkilemiştir. Padişah ve vezirlerle uzun uzun sohbet eden Hacı Bayram Velî onlara halka âdil davranmalarını, devletin malına göz dikmemelerini, zulümden uzak kalmalarını tavsiye eder. Halk arasında şu şekilde bir menkıbe anlatılır: O sırada, Hacı Bayram’ı padişaha ihbar eden kara gönüllü vezir, bir şerbet kâsesinin içine kuvvetli bir zehir koyar. Daha sonra bu kaseyi nezaketle Hacı Bayram Velî Hazretleri’ne içmesi için uzatır. Allah velîlerine düşmanlık edenlerin düşmanı ve hasmı, Cenâb-ı Allah’tır. Zavallı vezir kime harp ilan ettiğinin farkında bile değildir.
Yaptığı hareket, Don Kişot’un yeldeğirmenlerine saldırışı gibidir. Hacı Bayram Velî Hazretleri kadehi alır, “Bunu biz içelüm, zararı sahibine olsun” der ve Besmele çekerek şerbeti üç yudumda içer, bitirince, Hz. Peygamber’in (s.a.s) sünneti üzere “Elhamdülillah” der. Zehiri içen sanki Hacı Bayram Velî değil de, o kıskanç, kötü niyetli vezirdir. Bu vezir, hemen orada zehirlenme belirtileri gösterir, feryat içinde, şiddetli karın sancılarıyla yere yıkılır ve rûhunu teslim der.18
Hacı Bayram Velî, Edirne’de kaldığı süre içinde sık sık Sultan Murad ve vezirleriyle sohbet etmiş, onlara doğru yolu göstermiştir. Hacı Bayram Hazretleri Velî
Dede dergahında çileye girmiş. Çileden çıkınca Eski Câmi’de bir aya yakın va’z vermiştir. Onun vaaz verdiği kürsü teberrüken hâlâ korunmaktadır. Bu kürsünün
üzerinde “Burası Hacı Bayram Velî’nin makâmıdır” şeklinde Arapça bir yazı bulunmaktadır...
Hacı Bayram’ın yaptığı vaaz ve nasihatlar, kısa zamanda Edirne Eski Câmii’nin dolup taşmasına yol açmıştı. Rivâyete göre Hacı Bayram Hazretleri Edirne’de iki ay kadar kalmış ve halkın büyük ölçüde sevgisini kazanmıştı. Bazı nakillere göre, Hacı Bayram Velî Hazretleri bu yolculuğunda yanına, en olgun müridi Akşemseddîn-i Velî’yi de almış bulunuyordu. Sultan II. Murad, bu büyük velîyi saygılı bir şekilde Ankara’ya uğurlarken gözleri yaşarmıştı. Ona olan sevgisi sebebiyle, müridlerini vergiden affetmişti. Ancak, padişahın bu sevgisinden ilginç bir hastalık zuhur etti. Devlete vergi vermekten kaçınan açıkgözler, Allah rızâsı için değil de, sırf şahsî çıkar uğruna Hacı Bayram Velî Hazretleri’ne intisap etmeye başladılar.
Bunun sonunda, devletin Ankara ve civarından topladığı vergilerde düşüş oldu. Gelir azalınca, Ankara’yı yönetmekte bir takım malî problemler baş gösterdi. Hacı Bayram Velî Hazretleri bu durumdan sürekli üzüntü duyuyordu. Zîra o, kafasında devlete saygı bilinci ve bu doğrultuda etrafındakileri devlete itâat etmeye, ekonomik faaliyetlere yönlendiren ileri görüşlü bir insandı. Çok geçmeden, Edirne’den gelen bir mektupta, Sultan II. Murad ondan, hakîkî dervişlerle
sahtelerini ayırt edip, gerçek müridlerin adlarının merkeze bildirilmesini istirham ediyordu. Hacı Bayram “başüstüne emran ve tâaten” diyerek zâten sıkıntısını çektiği bir konuyu çözümleme imkânına resmen kavuştuğu için Allah’a şükretti. Bu büyük olgun insan, sahte ve gerçek müridleri birbirinden ayırabilmek için ince, hakîmâne bir imtihan hazırladı. Ancak bu imtihan ağır ve oldukça zor bir imtihandı. (...)
Hacı Bayram Velî Hazretleri’nin bütün müridleri bir pazartesi günü Kanlıgöl mevkinde toplandı. Her yer insan kaynıyordu. Namazgâhın tam ortasında, büyük
bir yörük çadırı kurulmuştu. Kuşluk vakti, Ankara’nın mânevî kumandanı Hacı Bayram Velî Hazretleri, atının üzerinde ağır ağır bu büyük çadırın yanına geldi,
müridlerini “es-Selâmu Aleykum ve Rahmetullah” diyerek selâmladı. Müridler selâmı aldılar. Sessizce beklemeye başladılar. Acaba Hacı Bayram kendilerini nasıl bir imtihandan geçirecekti? Kısa bir bekleyişten sonra, bu insân-ı kâmil, müthiş açıklamayı yaptı: “Bugün hanginiz beni daha çok seviyor, onu anlamak istiyorum.Beni sevenler, bu çadırın içine girecek, onları kurban edeceğim.” Hacı Bayram hemen atından indi, çadıra girdi. İçeride kellesini verecek hakîkî müridleri beklemeye başladı. Önce içeri bir adam girdi. Ardından çadırdan dışarı oluk gibi kanlar aktığı görüldü. Ardından bir kadın girdi. Yine kanlar aktı. Bunu gören kalabalık dehşete kapıldı. “Şeyhimiz çıldırdı” diyerek çabucak orayı terkettiler. Hacı Bayram, içeri girenleri kesmiş değildi. Zîra, İslâm dîninde haksız yere kan dökmek haramdı. Geceleyin çadırın içerisine bir kaç baş koyun bırakılmıştı. Hacı Bayram, işte o koyunları kesmiş bulunuyordu. Bu büyük aziz, Edirne sarayındaki II. Murad’a bir mektup yazarak, gerçek mânâda mürid sayısının bir buçuk olduğunu bildirdi. Tasavvuf, yapısı bakımından bu tip istismarlara son derece müsaittir. Her devirde tasavvuf yolunun istismarcıları olmuştur ve ne yazık ki hâlâ da olmaktadır. Bu durumda tasavvufu, Kur’ân’ın rûhuna bağlı olan ve olmayan diye ikiye ayırmak gerek. Gerçek tasavvuf insanları sömürmez, şöhret peşinde değil, insanlara ve bütün mahlûkâta hizmet peşinde koşar.
Tasavvufu gerçek mânâda yaşayan kişi muma benzer, sürekli verir almaz. Işıtır ama kendi kendini yer bitirir. Kimseyi kendisinin kölesi kabul etmez. Sevgi
ve umut dağıtır, yaralı gönülleri tamir eder, yetmişiki milletin dilini anlar, yetmişiki millete tek gözle bakar, başkasını taşır, kendisini başkasına taşıtmaz. İyiliğe teşvik eder, kötülükten men eder. Yaşar, yaşatır, sever, sevdirir. Böyleleri zamanımızda ne kadar az. Ve tasavvufu menfaat vesilesi edinenler ne kadar çok.. Allah ıslah etsin. İşte bu büyük mânâ sultanı Hacı Bayram Velî Hazretleri, kendi irâdesi dışında, başka insanların istismarına mâruz kalmış, ama o, biiznillah ince firâsetiyle bu durumdan çabucak kurtulmuştur.
Hacı Bayram Velî, Ankara’da ve yakın çevrede tarîkatını yaymaya, insanları Allah sevgisinde birleştirmeye çalışmaktadır. Bu yüzden, yetişen müridlerine bir tür vekillik demek olan hilâfet vermek sûretiyle civar illere göndermektedir.19 Orhan Gazi, I. Murad, Yıldırım Bâyezid, Çelebi Mehmed ve II. Murad devirlerini idrak eden ve kurduğu Bayramîlik tarîkatıyla Anadolu’nun mânevî yapısının şekillenmesinde büyük katkıları olan Hacı Bayrâm-ı Velî Ankara’da vefat etti; vefâtından birkaç yıl önce yaptırılan ve kendi adıyla anılan câminin yanına defnedildi. “İrtihâlü’l-insan” terkibi ölümüne tarih düşürülmüştür. Kabrinin üzerine daha sonra inşa edilen türbe Ankara’nın en önemli ziyaretgâhıdır.20 Belgelerde Hacı Bayrâm-ı Velî’den, ‘Sultân-ı Rûm’ ve ‘Şeyhü’l Rûm’ olarak bahsedildiği görülmektedir. Bu lakaplar onun Anadolu’nun ve Osmanlı ülkesinin koruyucusu, mânevî mimarı, şeyhi olduğu neticesini ortaya koymaktadır. Bunu, müridi Yazıcıoğlu Mehmed’in “Muhammediyye” adlı mesnevîsinde şeyhi hakkında söylemiş olduğu:
Cihanın kutbu mâhı Hacı Bayram
Cihanın şeyhi şâhı Hacı Bayram
beyti teyid etmektedir. Bütün bu kayıtlar, Hacı Bayrâm- ı Velî’nin Anadolu’nun mânevî hâmîsi olduğunu ortaya koymaktadır.21 Câhil ve yetersiz şeyhlerin çok olduğu dönemde, bu şekilde ilmî derecesi üstün şeyhlerin bulunuşu, gerçekten sevindirici bir durumdur. Hacı Bayram Velî, bilim adamı olduğu için, şeyh olduktan sonra, onun güven telkin eden bu yönü, etrafında Eşrefoğlu Rûmî, Akşemseddîn-i Velî, Ahmed Bîcan, Yazıcıoğlu Muhammed gibi düşünen ve yazan münevver âlim insanların toplanmasına sebep olmuştur. İlim ile tasavvufu bir kapta toplayan bu değerli Bayramî şeyhleri Hacı Bayram Velî Hazretleri’nin vefâtından sonra, Bayramîlik tarîkatının uzun süre yaşamasına sebep olmuşlardır. Gerçekten câhil dervişler, dâima şeytanın maskarası olmuşlardır.22
Hacı Bayram, etrafında toplanan insanları durumlarına göre değerlendiriyordu. Mesela yanına sanattan anlayan biri gelince, ona sanatınla meşgul ol, git çalış,
kazan, ye, yedir, alnının teri ile geçimini temin et, kimseye avuç açma diyordu. Etrafında bu yüzden bakırcı, nalbant, değirmenci, koyun tüccarları, ev ustaları,
yemenici, helvacı, ayakkabıcı, yüncü vs. her çeşit meslek erbâbı bulunuyordu. Yine onun yanına gelen eğer göçebe ise, yerleşik hayat tarzını tavsiye ederek
çiftçilik yapmasını, geçimini o yolla sağlamasını emrediyordu. Hacı Bayram bu tavsiyeyi kuru kuruya vermekle yetinmiyor, bizzat kendisi de buğday, arpa
ve burçak ekip biçiyor, müridlerine yaşayan örnek oluyordu. Bir de imece usulü koymuştu. Müridleri Çubuk ovasında hasat zamanı gelince tarlalarda kollektif
olarak çalışıp, ürünü bir kaç saat içinde kaldırıyorlardı.
Ürünün tarladan un değirmenine intikal etmesi problem değildi. Herkes birbirinin tarlasında birbirine yardım ederek hem ürünü çabucak hasat ediyorlar, hem
de yardımlaşmanın insan rûhunda sağladığı mânevî hazzı tadıyorlardı. Yani hem yardım edilen hem de yardım eden oluyorlardı. Bu usul, Orta Anadolu’nun
çeşitli yerlerinde halen devam etmektedir.
Hacı Bayram Câmii tekkesinde, her gün sabah ve yatsıdan sonra zikir meclisleri kurulurken, öğle namazından önce ve sonra, başta müridler olmak üzere
şehrin halkına tefsir, fıkıh, hadis, kelâm hatta felsefî ağırlıklı tasavvuf dersleri veriliyordu. Mesela Mahmud Şebüsterî Hazretleri’nin yazdığı “Gülşen-i Râz”
adlı Farsça eser okunuyor, şerhediliyordu. Hacı Bayram’ın etrafında ümmî halktan adamlar bulunduğu gibi, başta Akşemseddin olmak üzere, Germiyanoğlu
Şeyhi, Eşrefoğlu, Ahmed Bîcan, Yazıcıoğlu Muhammed vs. gibi bilim adamları da bulunuyordu. Her gruptan adamı etrafında toplayıp, aynı pota içinde
onları eritmeyi başarması, Hacı Bayram Hazretleri’ni nolgunlukta vardığı seviyenin ne derece yüksek olduğunu göstermez mi?
Bu kâmil insanın bir başka faaliyeti de Ankara şehrinin ezilen yoksul, gariban kesimine yönelikti. Hacı Bayram Hazretleri mübârek aylarda müridleriyle beraber
Çıkrıkçılar yokuşu, Kavaflar, Koyun Pazarı, Saman Pazarı, At Pazarı, Saat Kulesi gibi ticarî merkezlerde dolaşırdı. At üzerine yerleştirilmiş kös denilen büyük bir davul iri tokmaklarla güm güm çalınarak, dükkanların önünden ağır ağır geçilirdi. Şehrin popüler insanı, bu büyük Allah dostu, elinde mübârek asâsı, büyük bir vakar içinde ya bir binit üzerinde veya yaya olarak yürürdü. Zekât ve sadaka vermek isteyen dükkan sahipleri, bir kese içerisine doldurdukları akçeleri, gümüş ve altınları, iki dervişin taşıdığı büyükçe bir torba içine atarlardı. Herkes, bu paraların yerini tam olarak bulacağından emindi. Huzurluydu. Hacı Bayram Velî Hazretleri Ankara’da Ahî örgütünün çalışmasını andırır tarzda bir yardım sandığı kurmuştu. Dul kadınlar,kimsesiz yaşlılar, yetimler, öksüzler, evlenemeyecek derecede fakir ve gariban olan kızlar ve erkekler, yolda kalmışlar, kitap alamayacak derecede yoksul medrese öğrencileri bu yardım sandığından nasiplerini alıyorlardı.
Ankara’nın zengin ve fakirleri arasında Hacı Bayram Velî Hazretleri’nin kurduğu bu sosyal denge, şehrin huzuru, refâhı ve selâmeti için yetip artıyordu. Fransız
yazarlardan Paul Wittek bile, onun, Orta Çağ’ın karanlığında saçtığı bu ışığın şiddetinden hayranlık duygusuna kapılmış ve yazdığı bir kitapta, bu konuyu takdir
dolu cümlelerle övmüştür. Bilim adamı toplumun içine girer, onunla bütünleşirse, kendini kabul ettirir; kendini kabul ettirdiği yerde, bilgi ve görgüsünü de kabul ettirir. İlmini topluma aktararak toplumun yücelmesine sebep olur. Aydın ile toplum arasında bu yakınlaşma kurulamazsa veya bir başka deyişle, ilim adamlarının ilmi halka inmezse, o toplumun kaderi geri kalmak olur.
Hacı Bayram Velî Hazretleri’nin güzel âdetlerinden biri de, tekkesinde sürekli bir kazan kaynatmasıdır ki, bu âdet kök olarak tâ Orta Asya Türk tasavvuf geleneğine, Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri’ne dayanır. Hacı Bayram Velî’nin tekkesindeki bu kazanda sürekli, gece ve gündüz burçak çorbası kaynar, gelen geçen fakir zengin, küçük büyük, kadın erkek herkes içerdi.23
Denebilir ki, Hacı Bayrâm-ı Velî, sadece kendi ruh ve gönül dünyasında Yaradan’ını, Hakk’ı bulmakla yetinmemiş; kendi eriştiği mânevî saadeti, gönül zenginliğini, halka, geniş kitlelere de yaymış, başka bir ifâde ile halkla Hakk’ı birlemiştir. Anadolu insanı, Hacı Bayram’ı dün olduğu gibi, bugün de kendilerinin hâmîsi, bu aziz vatan coğrafyasının mânevî bekçisi bir gönül eri olarak kabul etmiştir. 24 Hacı Bayrâm-ı Velî’ye yurdun koruyucusu olarak inanıldığına özellikle millî mücâdele yıllarında da şâhit olunmuştur: Millî mücâdelenin başkomutanı, cumhuriyetimizin büyük mimarı Mustafa Kemâl Paşa daha Ankara’ya ayak bastığı gün, Ankara’nın mânevî lideri Hacı Bayrâm-ı Velî’yi ziyaret etmiştir. Mustafa Kemâl Paşa Hacı Bayram’ın türbesi önünde, büyük Pîr’e Fâtiha okuyup, sonra hükümet konağına gitmiştir. Bu halkın mâneviyâtını yükseltmiş, millî mücâdelenin kazanılacağı inancını bir kat daha arttırmıştır. Bunun yanı sıra, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılışı olan 23 Nisan 1920 günü Hacı Bayram Velî Türbesi ziyaret edilmiştir. O gün milletvekilleri topluca Hacı Bayram Câmii’nde Cuma namazını kılmış, Kur’ân-ı Kerîm okunmuş, salavat getirilmiş, duâ edilmiş ve Hacı Bayram Velî’nin sancağı alınarak, açılış için meclis binası önüne gelinmiştir. Muvaffak İhsan Garan’ın ifâde ettiğine göre Hacı Bayram Câmii’nde hutbeyi ve duâyı bizzat Mustafa Kemâl okumuştur. Bu durum o tarihli Hakimiyet-i Milliye Gazetesi’nde şu cümlelerle yer almaktadır:
“23 Nisan Cuma günü Mebusân-ı Kirâm ile beraber küçük büyük bilimum memurûnî hükümet ve eşrâf-ı ahâli-i memleket Hacı Bayrâm-ı Velî Câmii şerifinde toplamaya müsâraat ederek (teşebbüs eder) ve bir cemaat-ı kebir ile Cuma namazının edâsından sonra önde lihye-i saadet ve sancâk-ı şerîf-i hâmil bir heyet-i ulemâ ve meşayih tekbir ve tehliller ile (lâ ilâhe illallah diyerek) türbeyi ziyaret ve bir alay ile Büyük Millet Meclisi’ne muvâsalat etmişlerdir." 25
Hacı Bayram Velî, öncelikle gönüllere katıksız ve duru bir Allah inancını ve sevgisini yerleştirmeyi hedeflemiştir. Gösteriş ve riyâdan uzak bir hayat yaşamak sûretiyle, insanlara îmânın, teslimiyetin, güzel ahlâkın en güzel örneklerini sergilemiştir. Onun tasavvufî görüşleri ile insanlığa sunduğu yeni bir insan modelinin üç temel özelliği vardır. Bunlar, insanın kendisiyle, yaşadığı toplumla ve kendini yaratan Allah ile barışık olmasıdır. Ona göre bu özelliklere sahip olmayan kâmil insan olamaz. Sevginin kaynağını bilen, insanı sevmeyi de bilir. Hacı Bayram Velî, bir sevgi kahramanı olarak insanlığa sonsuz bir sevgi sunmuştur...
Gönlünde var olan engin sevgi hâlesi çok güçlü ve samîmî olduğundan, uzun ömürlü olmuş ve günümüze kadar gelebilmiştir. Günümüz insanına düşen vazife ve mes’ûliyet, Hacı Bayram Velî’nin açtığı bu sevgi yolunda Kur’an ve Sünnet’e bağlı kalarak, bir îman tefekkürü ve zenginliği içinde yaşamak ve gelecek nesillere bu sevgi iklimini aktarmaktır.26
1 Dr. Selçuk Eraydın, Tasavvuf ve Tarîkatler, M.Ü. İlahiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1994, s. 408.
2 Kâzım Büyükaksoy, Hak Yolunun Önderleri, Eser Kitabevi, İstanbul 1973, s. 292.
3 Nihat Azamat, “Hacı Bayrâm-ı Velî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1996, c. 14, s. 443
4 Ethem Cebecioğlu, Hacı Bayram Velî, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2006, s.10-11.
5 Kâzım Büyükaksoy, Hak Yolunun Önderleri, Eser Kitabevi, İstanbul 1973, s. 292-300.
6 İsmet Binark, Gönül Dünyamızı Aydınlatanlar, Nefes Yayıncılık, İstanbul 2012, s. 211.
7 Kâzım Büyükaksoy, Hak Yolunun Önderleri, Eser Kitabevi, İstanbul 1973, s. 292.
8 Nihat Azamat, “Hacı Bayrâm-ı Velî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1996, c. 14,s. 443.
9 Ethem Cebecioğlu, Hacı Bayram Velî, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2006, s. 15.
10 Dr. Selçuk Eraydın, Tasavvuf ve Tarîkatler, M.Ü. İlahiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1994, s. 408.
11 İsmet Binark, Gönül Dünyamızı Aydınlatanlar, Nefes Yayıncılık, İstanbul 2012, s. 211.
12 Ethem Cebecioğlu, Hacı Bayram Velî, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2006, s. 20.
13 İsmet Binark, Gönül Dünyamızı Aydınlatanlar, Nefes Yayıncılık, İstanbul 2012, s. 211.
14 Dr. Selçuk Eraydın, Tasavvuf ve Tarîkatler, M.Ü. İlahiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1994, s. 409.
15 Nihat Azamat, “Hacı Bayrâm-ı Velî”, Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1996, c. 14, s. 444.
16 Ethem Cebecioğlu, Hacı Bayram Velî, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2006, s. 20.
17 Nihat Azamat, “Hacı Bayrâm-ı Velî”, Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1996, c. 14, s. 445.
18 Ethem Cebecioğlu, Hacı Bayram Velî, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2006, s. 26-27.
19 Ethem Cebecioğlu, Hacı Bayram Velî, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2006, s. 27-31.
20 Nihat Azamat, “Hacı Bayrâm-ı Velî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1996, c. 14, s. 445.
21 İsmet Binark, Gönül Dünyamızı Aydınlatanlar, Nefes Yayıncılık, İstanbul 2012, s. 210-211.
22 Ethem Cebecioğlu, Hacı Bayram Velî, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2006, s. 12.
23 Ethem Cebecioğlu, Hacı Bayram Velî, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2006, s. 32-34.
24 İsmet Binark, Gönül Dünyamızı Aydınlatanlar, Nefes Yayıncılık, İstanbul, 2012, s. 225.
25 Yrd. Doç. Dr. Fatma Ahsen Turan, Hacı Bayrâm-ı Velî, Akçağ Yayınları, Ankara 2004, s. 98-99.
26 İsmet Binark, Gönül Dünyamızı Aydınlatanlar, Nefes Yayıncılık, İstanbul 2012, s. 225.